Gąsawa, duża wieś, dawne miasteczko nad Jeziorem Gąsowskim. Zachował się tutaj dawny układ miejski, z dużym Rynkiem pośrodku, drewniany kościół, drewniana dzwonnica przy kościele.

Przy szosie do Rogowa stacja kolejki wąskotorowej, kursującej oczywiście w sezonie kwiecień-wrzesień do Biskupina i Żnina. Turystom można polecić wybudowane nad Jeziorem Chomiąskim oraz Jeziorem Oćwieckim kąpieliska i ośrodki wczasowe.

Szlak prowadzi przez Marcinkowo Górne i Grochowiska Szlacheckie do Rogowa. W Marcinkowie Górnym na terenie parku wznosi się dworek z XVIII wieku. W dworku mieści się kawiarnia, w której znajdują się liczne obrazy i portrety między innymi Leszka Białego. Natomiast w Grochowiskach Szlacheckich znajduje się pałac położony w niewielkim parku krajobrazowym.

I wreście Rogowo, leżące między dwoma dużymi jeziorami Zioło i Rogowskie, w którym pamiątką po miejskiej przeszłości jest duży, prostokątny rynek, na którym znajduje się głaz-pomnik.

Po drodze do Gniezna turyści mogą zatrzymać się w gościńcu „Drogorad”, nad Jeziorem Głęboczek. Gościniec ten położony jest po przeciwnej stronie szosy, który w głębokiej rynnie posiada wiele uroku. Spacer nadjeziorną ścieżką wokół jeziora stanowi doskonały relaks w czasie zwiedzania zabytków Szlaku Piastowskiego. Dostępne jest także kąpielisko, parking oraz pole namiotowe.

Nad Jeziorem Mielno położona jest wieś Mielno. W eklektycznym pałacu znajduje się Państwowy Dom Wczasów Dziecięcych. Nad jeziorem rosną stare dęby, najgrubszy ma w obwodzie 700 cm.

Mijając wieś Modliszewko i znajdujący się w nim murowany kościół zbudowany na wzór drewnianego z początku XVIII wieku, wiedzie Szlak do Gniezna przez dzielnicę Winiary.

Tym, co najczęściej jest kojarzone z Pałukami, a właściwie dzięki czemu region ten jest zauważany na turystycznej mapie Polski, jest najsłynniejszy polski rezerwat archeologiczny i jednocześnie muzeum, czyli Biskupin. Odkryty przez Walentego Szweitzer w 1933 roku stał się sensacją naukową na skalę europejską.

Fot. 1 Gród w Biskupinie

Źródło: www.turystyka.torun.pl

Na terenie liczącego około 23 ha rezerwatu archeolodzy odkryli ślady bytowania człowieka już od starszej epoki kamienia aż po wczesne średniowiecze. Najstarszymi są ślady obozowiska myśliwych sprzed około 11 tys. lat, a także neolityczny dom pierwszych rolników oraz położone w pobliżu szkieletowe pochówki. Szczególnie popularna jest zrekonstruowana osada obronna z okresu kultury łużyckiej z około 650 – 550 roku p.n.e. oraz falochron i mury obronne. Odwiedzający mogą także zobaczyć szereg średniowiecznych obiektów, m.in. gródek obronny czy zespół jam wędzarskich. To malowniczo położone miejsce, udostępnione dla zwiedzających od końca kwietnia do początku października, znajduje swoich amatorów przez cały sezon. Jednak najwięcej turystów zjeżdża tam zawsze na początku września. Wtedy odbywa się trwający 8 dni doroczny festyn. Rok rocznie przyciąga on szczególnie dużo młodzieży szkolnej chętnej odkrycia dawnych tajników bicia monet czy spróbowania swoich sił w strzelaniu z łuku. Nie brakuje również widzów na pokazach walk rycerskich czy mniej niebezpiecznych pokazach sztuki garncarskiej. Można również spróbować rarytasów pradawnej kuchni np. podpłomyków.

Fot. 2 Pokaz walk rycerskich w Biskupinie

Źródło: własne

Dodatkową atrakcją jest zabytkowa kolejka wąskotorowa, którą można dotrzeć do Biskupina z Wenecji lub ze Żnina. Skorzystać można również z turystycznych rejsów statkiem „Diabeł Wenecki” po jeziorze Biskupińskim. Warto w tym miejscu wspomnieć, że to właśnie na terenie biskupińskiego rezerwatu kręcono sceny z filmów, m.in. „Ogniem i mieczem” oraz „Stara Baśń”.

Powstałe na potrzeby filmów budowle pozostawiono i udostępniono zwiedzającym.¹

Wśród odwiedzających znajdują się również i tacy, dla których Biskupin nie jest jedyną atrakcją lecz zaledwie przystankiem na przebiegającym przez Pałuki Szlaku Piastowskim. W tym regionie, prócz Biskupina, wyznaczają go miejscowości: Lubostroń, Żnin, Wenecja, Gąsawa, Marcinkowo, czyli miejsca będące głównymi ośrodkami turystycznymi regionu.

Lubostroń to miejscowość położona nad Notecią na północno – wschodnim pograniczu Pałuk. Osobliwością godną zwiedzenia jest jeden z najcenniejszych i najlepiej zachowanych klasycystyczny pałac z 1800 roku. Został on wybudowany w oparciu o plany słynnej Villa Rotonda z okolic Vicenzy. Dziś mieści się tam dom wczasowy.

Fot. 3 Pałac w Lubostroniu

Źródło: www.palac-lubostron.pl

Na szczególną uwagę zasługuje okrągła sala kolumnowa zdobiona czterema płaskorzeźbami przedstawiającymi sceny historyczne: spotkanie królowej Jadwigi z Wielkim Mistrzem krzyżackim Konradem von Jungingenem w 1396 roku, klęskę Krzyżaków pod Płowcami w 1331 roku i pod Koronowem w 1410 roku oraz Fryderyka Wielkiego oglądającego plany śluz Kanału Bydgoskiego. Pałac otoczony jest dużym parkiem, gdzie niegdyś mieściły się bażantarnia i zwierzyniec. Znajduje się tam również eratyczny głaz o obwodzie 12 metrów.²

20 kilometrów na południowy – zachód od Lubostronia znajduje się Żnin – drugi przystanek Szlaku Piastowskiego, a zarazem największe miasto i stolica ziemi pałuckiej. Zapisany w 1136 roku jako „Znein” w bulli protekcyjnej papieża Innocentego II. aż do czasu rozbiorów, wraz z przyległymi wsiami, stanowił on własność arcybiskupów gnieźnieńskich. Prawa miejskie Żnin uzyskał w XII wieku. W całej swej historii miasto przechodziło zmienne koleje losu. Prężnie rozwijające się miasto w połowie XV wieku strawił jednak pożar, po którym Żnin nie odzyskał już dawnego znaczenia ani świetności. Dziś, położone na przesmyku między dwoma jeziorami, zamieszkane przez blisko 15 tysięcy ludzi miasto stanowi ośrodek turystyki wypoczynkowej i krajoznawczej. Do najcenniejszych zabytków miasta należy usytuowana pośrodku rynku XV – wieczna baszta. Ten symbol Żnina jest pozostałością po ratuszu, którego drewniana część spłonęła w 1656 roku podczas najazdu szwedzkiego.

Fot. 4 Baszta w Żninie

Źródło: www.turystyka.torun.pl

Obecnie mieści się tutaj oddział Muzeum Ziemi Pałuckiej. Zgromadzono tam pokaźną kolekcję eksponatów związanych z historią miasta oraz życiem i działalnością wybitnych postaci Pałuk, jak np. braci Śniadeckich czy Kemensa Janickiego. Muzeum szczególnie chętnie odwiedzane jest przy okazji odbywających się tutaj wystaw: „Dzieje miasta Żnina” oraz „Wybitni ludzie Pałuk”.

Godnym uwagi jest również najstarszy zabytek miasta, zbudowany w stylu gotyckim kościół p.w. św. Marcina z XIV wieku. W swej historii kościół był powiększany i przebudowywany co spowodowało częściowe zatarcie stylu. Wyposażenie wnętrza świątyni zadziwia bogactwem i różnorodnością stylów. Ołtarz główny pochodzący z XVII wieku został przebudowany w pierwszej połowie wieku XIX. Natomiast ołtarze boczne reprezentują styl neobarokowy. Znajduje się tam również chrzcielnica pochodząca z drugiej połowy XIX wieku, a także wczesnobarokowa Grupa Ukrzyżowania czy figura św. Katarzyny ze Sieny z końca XVII wieku. ³

Równie ciekawym, choć nieco młodszym, obiektem jest kościół p.w. św. Floriana. Ta gotycka budowla została wybudowana na początku XV wieku w miejscu świątyni romańskiej.

Fot. 5 Kościół p.w. św. Floriana w Żninie

Źródło: www.um.znin.pl

Częścią trójnawowej budowli jest cylindryczna wieżyczka prowadząca na poddasze. Barokowo – późnoklasycystyczne wnętrze kościoła jest nie mniej ciekawe jak w przypadku kościoła św. Marcina. Ołtarz główny jest zdobiony adorującymi aniołami, które otaczają kolumny i pilastry dźwigające faliste gzymsy i zwieńczenie ołtarza. W centrum umieszczony jest obraz św. Floriana. Na wklęsłych ołtarzach bocznych znajdują się rzeźby św. Jana Nepomucena i Józefa z pierwszej połowy XVII wieku, a także Pieta z XVI wieku oraz wczesnobarokowa rzeźba przedstawiająca św. Stanisława i Wojciecha. Bardzo ciekawym elementem świątyni są późnoklasycystyczne organy z drugiej połowy XIX wieku

Kościół p.w. Najświętszej Marii Panny Królowej Polski jest najmłodszym z trzech znajdujących się w Żninie. Wzniesiono go w 1909 roku w miejscu dawnego zespołu klasztornego dominikanów. W tej neogotyckiej świątyni odnaleźć można m. in. Barokowy obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem – Królowej Polski, który jest pozostałością po klasztorze dominikanów, a także barokowy krzyż ołtarzowy. Natomiast znajdujące się tam stacje Męki Pańskiej wykonane zostały przez Żnińskiego artystę plastyka.

.

Fot. 6 Kościół p.w. Najświętszej Marii Panny Królowej Polski w Żninie

Źródło: www.um.znin.pl

Kościoły, to jednak nie jedyne zabytki jakie można podziwiać w tym mieście. Wartym odwiedzenia jest również dworek biskupi z 1795 roku zwany „sufraganią”. Ufundowany został przez biskupa gnieźnieńskiego Stefana Łubieńskiego. Obecnie w klasycystycznym dworku mieści się Muzeum Sztuki Sakralnej. Znajdują się tam bogate zbiory rzeźby i malarstwa sakralnego, liturgicznych naczyń, szat i ksiąg oraz wiele innych eksponatów jak choćby medale i monety z wizerunkami papieży oraz ludzi zasłużonych dla Kościoła i Państwa na przestrzeni wieków.⁴

Fot. 7 Sufragarnia w Żninie

Źródło: www.um.znin.pl

Dodatkowymi atrakcjami przyciągającymi turystów są organizowane w Żninie festyny i pokazy. Spośród nich najciekawszymi są odbywające się w lipcu każdego roku „Wakacyjne Spotkania ze Sztuką”. Ich pomysłodawcą jest żniński artysta plastyk Eugeniusz Izdebski.

Z kolei odwiedzający Żnin w październiku mają okazję uczestniczyć w „Dniach Kultury Chrześcijańskiej”.

Żnin odwiedzany jest również ze względu na odbywające się tam imprezy sportowe. Jezioro Żnińskie Duże latem jest areną zawodów w windsurfingu oraz wyścigów motorowodnych. Z kolei Jezioro Żnińskie Małe w miesiącach zimowych goszczą miłośników bojerów.

W obrębie gminy Żnin znajduje się kolejny przystanek Szlaku Piastowskiego. Położony jest między trzema jeziorami. Z racji wodnego bogactwa przypomina włoską Wenecję. Stąd też wzięła się jej nazwa, choć często nazywana jest „Perłą Pałuk”. Prócz niewątpliwych walorów krajobrazowych główną atrakcją tej miejscowości są ruiny XIV – wiecznego zamku. Należał on do potężnego rodu Nałęczów.

Fot. 8 Ruiny zamku w Wenecji

Źródło: www.um.znin.pl

Ostatnim panem zamku był generalny sędzia województwa kaliskiego Mikołaj Nałęcz Chwałowic, z którym wiąże się legenda. Głosi ona, iż podczas hucznej, nocnej uczty rozpętała się straszliwa burza. W zamek uderzył piorun. Nie ocalał nikt z przebywających tam wtedy gości, a sam zamek zmienił się w ruinę. Od tamtego czasu z lochów słychać jęki i zawodzenie Diabła Weneckiego – taki przydomek już za życia otrzymał Mikołaj Nałęcz – przykutego do skarbów pogrzebanych pod zwałami murów, czekającego na oswobodzenie. W pobliżu ruin mieści się jeden z nielicznych w Europie skansenów prezentujący tabor kolei wąskotorowej. Powstałe w 1972 roku muzeum cieszy się ogromną popularnością. Obecnie można tam zobaczyć różne typy, liczące blisko 100 lat, lokomotywy parowe i wagony oraz ekspozycję sprzętu i umundurowania kolejarskiego. Żywym eksponatem Muzeum Kolejki Wąskotorowej jest kursująca na trasie Żnin – Wenecja – Biskupin – Gąsawa popularna „Ciuchcia”. Szczególnie chętnie korzystają z niej wycieczki szkolne zmierzające do Biskupina, który znajduje się w

odległości zaledwie 2 km od Wenecji. ⁵

Fot. 9 Stacja kolejki wąskotorowej w Wenecji

Źródło: www.znin.pl

Docelowym punktem trasy kolejki jest Gąsawa. Historia tej miejscowości sięga roku 1145. Prawa miejskie nadał wsi w 1388 roku Władysław Jagiełło, jednakże w 1875 roku Gąsawa prawa te utraciła. Dziś jest to duża wieś wyróżniająca się średniowiecznym układem zabudowy o polanie widlicy. Charakterystycznymi i nie spotykanymi gdzie indziej są wydłużone siedliska działkowe. Jedynym obiektem zabytkowym Gąsawy jest pochodzący z 1674 roku drewniany kościół barokowy św. Mikołaja. Wewnątrz uwagę przyciąga starannie rzeźbiona belka tęczowa z gotycką Grupą Ukrzyżowania z XVI wieku. W prezbiterium znajdują się trzy ołtarze pochodzące z XVIII wieku, a w jednym z nich sakralne malowidło z wieku XVI. Ciekawym elementem wyposażenia jest również drewniana, bogato rzeźbiona chrzcielnica z początku XVII wieku. Przed kościołem stoją gabloty, w których umieszczono dotyczące najbardziej doniosłego wydarzenia w jej dziejach Gąsawy, a jednocześnie historii łączącej ją z ostatnim już przystankiem na pałuckim odcinku Szlaku Piastowskiego, z Marcinkowem. ⁶W 1227 roku odbył się w Gąsawie zjazd książąt polskich dla ustanowienia dziedzictwa dzielnic określonych testamentem Bolesława Krzywoustego. Udział w nim brali: Henryk Brodaty, książę Konrad, Leszek Biały oraz Władysław Laskonogi. Ten ostatni chciał wykluczyć swego bratanka, Władysława Odonica, od dziedziczenia w Wielkopolsce. Podczas niespodziewanej napaści Odonica na obradujących zginął Leszek Biały.

Fot. 10 Pomnik Leszka Białego w Marcinkowie

Źródło: www.turystyka.torun.pl

Upamiętniający to wydarzenie pomnik stoi właśnie w Marcinkowie. Jest to niewielka wieś, której atrakcją, prócz pomnika, jest położony w parku dworek z końca XVIII wieku. Nie posiada on jednak wartości zabytkowej, gdyż w minionych wiekach był wielokrotnie przebudowywany. Opodal w parku znajduje się za to, ozdobiona kolumnadą i galeryjką kryjącą dach, oficyna z początku XIX wieku.⁷

Marcinkowo, to ostatnia pałucka miejscowość znajdująca się na Szlaku Piastowskim, ale nie ostatnia atrakcja regionu. Nie sposób pominąć znajdującego się zaledwie kilka kilometrów od Marcinkowa dworku w Grochowiskach Szlacheckich. Parterowa budowla, pochodząca z końca XVIII wieku, ufundowana została przez Teofilę Korytowską. Po 1912 roku został dobudowany czterokolumnowy portyk. Dworek znajduje się w XIX – wiecznym, niewielkim lecz bardzo zadbanym, parku krajobrazowym. Zachowała się tam również stara brama oraz resztki kamiennego ogrodzenia. Dziś mieści się tam hotel i restauracja.⁸

Fot. 11 Pałac w Grochowiskach Szlacheckich

Źródło: www.palac-grochowiska.com.pl

Jeden z najcenniejszych obiektów zabytkowych Pałuk znajduje się w Kołdrąbiu, wsi położonej na południu regionu. Jest to neogotycki pałac. Usytuowany na wysokiej, stromo opadającej w stronę Jeziora Kołdrąbskiego pałac wzniesiony został w latach 1870 – 1880. Jest to piętrowy budynek z wieżami. Od frontu znajduje się wspaniały taras wsparty na parach kolumn i filarów tworzących trzy arkady. Pałac otoczony jest pięknym parkiem krajobrazowym. Obecnie mieści się tam, prowadzony przez Caritas, Dom Dziecka.

Równie ciekawym, choć mało znanym , jest pałac w Uścikowie. Wybudowany w XIX wieku nie był tak okazały. Dzisiejszą świetność zawdzięcza swoim byłym właścicielom, którzy na początku XIX wieku dokonali m.in. nadbudowy kondygnacji a przed głównym wejściem postawili taras z sześcioma kolumnami. Dzięki temu elewacja została ujednolicona, a cała budowla prezentuje mieszankę stylu eklektycznego z wyraźnymi elementami klasycyzmu, noebaroku i modernizmu. W 1997 roku wydzielona została część pałacowo – parkowa, którą nazwano „Pałacem Julia”. Dla turystów udostępniono zabytkowe pokoje gościnne. ⁹

Do innych ciekawych ośrodków krajoznawczych Pałuk należą miejscowości powiatu nakielskiego, m.in. Kcynia i Grocholin.

Kcynia, jest położonym w centrum Pałuk, reprezentującym rzadko występujący na nizinach typ miasta wyżynnego. Centralnym punktem jest usytuowany na szczycie wzniesienia, wydłużony, prostokątny rynek. W północnej części rynku znajduje się późnobarokowy zespół pokarmelicki z lat 1778 – 1780. W jego skład wchodzi trójnawowy kościół Wniebowstąpienia Najświętszej Marii Panny.

Fot. 12 Kościół Wniebowstąpienia Najświętszej Marii Panny w Kcyni

Źródło: www.kcynia.pl

Wśród barokowo – klasycystycznego wyposażenia znaleźć można późnogotycki krucyfiks z pierwszej połowy XVI wieku. Natomiast na dziedzińcu krużgankowym stoi kamienna figura św. Jana Nepomucena z drugiej połowy wieku XVIII. Na rynku znajduje się jeszcze jeden kościół. Pochodzący z 1631 roku kościół św. Michała wzniesiony został jako ostatnia budowla gotycka w Wielkopolsce. Można w nim odnaleźć rzeźby z XVII wieku, a także barokowo – klasycystyczną chrzcielnicę z końca wieku XVIII. Kcynia posiada jeszcze jeden ciekawy obiekt zabytkowy. Jest to klasycystyczny dworek z pierwszej połowy XIX wieku. Jednak wielokrotne przebudowywanie nie pozwoliło na zachowanie jego pierwotnej formy architektonicznej. Otoczony jest niewielkim parkiem, w którym odnaleźć można kilka okazów pomnikowych drzew.¹⁰

Zaledwie 4 kilometry od Kcyni położony jest Grocholin. W tej niewielkiej wsi, o której pierwsze wzmianki pojawiły się już w 1384 roku, zobaczyć można późnoklasycystyczny pałac z 1836 roku. Niestety i tam późniejsze przekształcenia spowodowały częściowe zatarcie cech stylowych.

Fot. 13 Pałac w Grocholinie

Źródło: www.kcynia.trol.pl

Tuż obok znajduje się dwór obronny z początku XVII wieku. Późnogotycko – renesansowa budowla została zrujnowana w 1836 roku. Jednakże od tamtego czasu była dwukrotnie gruntownie restaurowana.

W Grocholinie znajduje się również park krajobrazowy o powierzchni 8,3 ha, w którym podziwiać można żywe eksponaty w postaci licznych drzew pomnikowych. Wśród nich wyróżniają się m.in. platan o obwodzie 750 cm, białodrzewy dochodzące do 660 cm obwodu czy mający 420 cm obwodu jesion.¹¹

Jednym z większych miast regionu jest położony w północno – wschodniej jego części Szubin. Pierwsze wzmianki pochodzą już z roku 1365. Dziś w mieście można podziwiać neogotycki kościół poewangelicki św. Andrzeja Boboli z początku XX wieku, a także gotycką świątynię św. Marcina z przełomu XIV i XV wieku. Trzecim wartym odwiedzenia kościołem jest drewniana, barokowa świątynia p.w. św. Małgorzaty z 1748 roku, przy której mieści się cmentarz. Odnaleźć tam można liczne groby i mogiły poległych powstańców i ofiar faszyzmu, a także upamiętniające ich pomniki.

W centralnej części Pałuk, nieco na zachód, położone jest niewielkie, bo liczące trzy tysiące mieszkańców, miasto Gołańcz. Prawa miejskie nadano mu w 1399 roku, ale

pierwsze informacje dotyczące tej miejscowości pochodzą już z roku 1222.

Na obrzeżach miasta, wśród łąk nad Jeziorem Smolary znajdują się ruiny, należącego niegdyś do rodu Pałuków, gotyckiego zamku z XIV wieku. Niestety blisko dwieście lat, bo od wieku XVIII pozostaje on w ruinie. Do dziś zachowała się tylko część murów, a także wieża i barokowa brama wjazdowa.

Fot. 14 Ruiny zamku w Gołańczy

Źródło: www.zamkipolskie.com

Nieopodal zamku, w okresie międzywojennym, odkryto ślady osadnictwa pochodzące najprawdopodobniej z okresu kultury łużyckiej. Niestety miejsce to, nigdy nie zyskało sławy jaką posiada Biskupin. Innym ciekawym obiektem tej miejscowości jest pochodzący z przełomu XV i XVI wieku pobernardyński kościół. W końcu wieku XVII został on jednak przebudowany i dziś prezentuje on styl barokowy. W wyposażeniu świątyni zachowały się jednak tylko siedemnastowieczne eksponaty. ¹²

Wągrowiec, to drugie największe miasto Pałuk. Położone jest w południowej części regionu nad rzeką Wełną i jej dopływami. W dawnych wiekach cały ten teren był zalany, a samo miasto powstało na wyspie wśród rozlewisk. Dziś turyści chętnie odwiedzają znajdujący się tam późnogotycki kościół farny św. Jakuba, którego budowę ukończono w końcu XVI wieku. Do dziś zachowało się w nim wiele XVI – wiecznych eksponatów, jak choćby umieszczona na belce tęczowej gotycka grupa pasyjna, renesansowa ambona z 1593 roku czy renesansowa polichromia w kaplicy Matki Boskiej Różańcowej. W kościele tym znajduje się aż 9 ołtarzy. Wszystkie prezentują styl renesansowy i barokowy. Obok świątyni stoi kamienno – ceglana dzwonnica z połowy XIX wieku oraz pomnik ks. Jakuba Wujka. Była to jedna z najbardziej znanych postaci tego miasta. Żył on w latach 1541 – 1597. Jest on autorem słynnego tłumaczenia Biblii, zabytku renesansowej polszczyzny. ¹³

Na południowo – wschodnim krańcu regionu położona jest duża wieś gminna – Rogowo. Pierwsze wzmianki o tej miejscowości pochodzą z roku 1232. U początków swego istnienia posiadało prawa miejskie, jednakże nie rozwinęło się ono skutkiem czego była utrata tych praw w roku 1580. Do dziś nie zachował się dawny układ urbanistyczny, jest to wynikiem XIX – wiecznej regulacji. Po środku wydłużonego rynku znajduje się kamienna figura św. Jana Nepomucena z drugiej połowy XIX wieku, a także kamienny pomnik z 1982 roku upamiętniający ofiary katastrof lotniczych. Jednakże największą atrakcją i cennym zabytkiem tej miejscowości jest, położony na uboczu, klasycystyczno – noegotycki kościół św. Doroty.¹⁴

Fot. 15 Kościół p.w. św. Doroty w Rogowie

Źródło: www.rogowo.paluki.pl

We wzniesionym w początku XIX wieku kościele odnaleźć można m.in. bogato zdobiony, barokowy ołtarz z około 1700 roku czy chrzcielnicę z pierwszej połowy XVII wieku. Tuż obok świątyni stoi XIX – wieczna drewniana dzwonnica. Mimo, że Rogowo jest małą miejscowością , ma jednak bogate tradycje sportowe.¹⁵ Od 1947 roku działa tu Ludowy Klub Sportowy Rogowo, którego najważniejszą sekcją jest hokej na trawie. W swej 60 – letniej historii wychował wielu wspaniałych zawodników i trenerów, mistrzów Polski, medalistów mistrzostw świata i Europy, a także olimpijczyków.

Fot. 16 Obiekt klubu LKS Rogowo

Źródło: www.rogowo.paluki.pl

Dzięki temu Rogowo zaistniało na sportowej mapie Polski i Europy. Zyskała także turystyka i rekreacja. Bogactwo jezior i lasów sprawiły, iż w te okolice chętnie kierują się wczasowicze, szczególnie z pobliskiej Wielkopolski. Walory krajobrazowe dostrzegli również inwestorzy, co ma nie mały wpływ na turystyczny rozwój miejscowości. 28 kwietnia 2007 roku oddany do użytku został ukończony niedawno pierwszy etap największej w ostatnim czasie inwestycji na Pałukach – Park Dinozaurów. Dziś można tu obejrzeć kilkadziesiąt modeli prehistorycznych władców Ziemi. O historii dinozaurów dowiedzieć się więcej można w znajdującym się tu muzeum paleontologicznym, nad którym patronat objął Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Dalsze plany rozbudowy nie zostały udostępnione. Wiadomo jednak, że powstaną tu liczne atrakcje dla turystów, m.in. park rozrywki. Na terenie Parku znajdzie się również hotel i restauracje. ¹⁶

Pałuki, mimo iż są stosunkowo mało znanym regionem, mają turystom wiele do zaoferowania. Amatorzy zwiedzania, poznawania historii i kultury znajdą tu mnóstwo zabytkowych obiektów, których namiastka została przedstawiona wyżej. Swoje miejsce, wśród lasów i jezior, znajdą tu również wszyscy szukający ciszy, spokoju , świeżego i czystego powietrza.

Mapa 1 Mapa Pałuk

Źródło: www.paluki.pl / mapa Pałuk

Region ten przecinają dwie rzeki: Noteć i Wełna wraz ze swymi dopływami. Wielką osobliwością geograficzną na skalę światową jest szczególna rodzaj bifurkacji w postaci skrzyżowania się dwóch rzek: Wełny i Nielby w Wągrowcu.

Największym bogactwem naturalnym, które kryje w sobie ziemia pałucka, jest sól kamienna

Występująca tu w postaci wysadów. W niektórych miejscach była eksploatowana do 1977 roku. Innym bogactwem są złoża piasków i żwirów oraz iłów ceramicznych. Z kolei na nisko położonych łąkach występują złoża torfu.¹

Na Pałukach spotykamy gleby niższych klas, głównie bielice i szczerki. W części północnej przeważają piaski i namuły próchnicowe, a na zachodzie gliny i łysą to tereny mniej urodzajne i dlatego w dużej mierze są zalesione. Lasy zajmują około 25% powierzchni Pałuk. Największe partie leśne występują w części północnej i północno – wschodniej. Wśród drzewostanu przeważ sosna, ale na lepszych glebach rosną piękne partie lasu mieszanego, a nawet liściastego. Na opisywanym terenie utworzono cztery rezerwaty przyrody: „Dębina”, „Dziki Ostrów”, „Grocholin”, „Ostrów koło Pszczółczyna”. Pod ich ochroną znalazły się między innymi: jedyna w Wielkopolsce dobrze zachowaną dąbrowę o cechach zbliżonych do naturalnych lasów grądowych i łęgowych; las mieszany z rzadkimi ciepłolubnymi gatunkami roślin. Ochronie podlega również wiele drzew pomnikowych ( największy z nich to dąb w Reczu) oraz głazów narzutowych (m.in. w Atanazynie, Brudzyniu) . Na uwagę zasługują liczne na tym terenie parki podworskie, niestety w wielu wypadkach bardzo mocno zaniedbane. Najciekawszym z nich jest park w Lubostroniu. Oprócz niego warto zwrócić uwagę na parki w Grochowinie, Margońskiej Wsi czy Reczu. ²

Pałuki szczycą się bogatą twórczością ludową. Po ostatniej wojnie zachowało się niewiele rzeźb z przydrożnych kapliczek. Te nieliczne znajdują się w muzeum regionalnym w Żninie wraz z dziełami współczesnych twórców. Urzekają prostotą rzeźby A. Liska, figury z nie wypalonej gliny K. Prillowej, prace L. Katulskiego i wielu innych. Bogaty zbiór dzieł twórców ludowych znajduje się w muzealnej izbie pałuckiej w Kcyni. Tu obok kolekcji rzeźby ludowej, słomianych pająków, eksponowane są bogate zbiory haftu, kolorowe wycinanki oraz, będące już coraz rzadziej w użyciu, sprzęty domowe i gospodarskie. Atrakcyjne są ozdobne ciastka odpustowe.

Ewenementem w twórczości ludowej są dzieła Edmunda Kapłańskiego, żnińskiego stolarza, który tworzy kompozycje plastyczne techniką intarsji. Jego prace można oglądać w Żninie, Biskupinie i Marcinkowie Górnym. Co roku organizowane są imprezy folklorystyczne pod nazwą „Cztery pory roku na Pałukach”. Najatrakcyjniejszą z nich jest „Jesień na Pałukach”, połączona ze zlotem turystów, kiermaszem sztuki ludowej i występami artystycznymi zespołów ludowych regionu pałuckiego.²

Wedle etymologii wyrazu nazwa Pałuki wywodziłaby się więc ze starego rdzenia słowiańskiego: łęg, ług, łuk, łuh – oznaczającego podmokłą łąkę lub moczary położone nad zakolem czyli łukiem rzeki albo jeziora. Hipoteza ta wydaje się być prawdziwa, tym bardziej, iż cały obszar Pałuk leży w pasie podmokłej i nizinnej dolinie pra-Wisły. Należy więc stwierdzić, że mamy do czynienia z typem nazwy topograficznej, a nie patronimicznej. A co za tym idzie, wspomniany ród szlachecki Pałuków mógł wziąć swą nazwę od określenia topograficznego. ¹

Najstarsze ślady osadnictwa na tym terenie pochodzą ze schyłku paleolitu ( 8 tysięcy lat p.n.e.). Liczne znaleziska archeologiczne świadczą o gęstym od dawna zalesieniu terenu. Szczególną sławę zyskały wielkie grody z okresu halsztackiego kultury łużyckiej ( 800 – 400 lat p.n.e.); najbardziej znany jest Biskupin, ale podobne osady przebadano w Izdebnie, Smuszowie i – największą – w Sobiejuchach.

Od VII – VIII w. n.e. opisywany teren wchodził w skład Wielkopolski i wraz z nią znalazł się w X wieku w obrębie państwa polskiego. Musiała już wtedy istnieć nazwa Pałuki, skoro od nazwy ziemi przyjął ją wspomniany wcześniej ród Pałuków. Ród ten, który miał się wywodzić od Sobiebora – brata świętego Wojciecha, otrzymał tu wielkie dobra. W dokumentach pierwszy pojawił się Zbylut Pałuka, fundator klasztoru w Łeknie w połowie XII wieku, natomiast najsławniejszym przedstawicielem rodu był Sędziwój z Szubina, wojewoda kaliski i starosta wielkopolski, zmarły w 1405 roku. Inni piastowali godności biskupie i arcybiskupie; przez 100 lat w posiadaniu Pałuków było starostwo nakielskie. W XII i XIII wieku istniało zawołanie rodowe; Pałuki. W końcu XIV wieku ród był już podupadły i wkrótce połączył się z rodem Starżów o podobnym herbie ( Topór ).

Centralnym ośrodkiem Pałuk było początkowo Łekno – gród kasztelański, wzmiankowany w 1136 roku. Siedzibami kasztelanów były również Rogoźno i Żoń, a zapewne także Żnin. Inną formą organizacji mieszkańców były tzw. Opola; a Kcyni, Łeknie, Zrazimiu, Żninie, Żoniu i być może innych miejscowościach. Od wieku XIII powstawały miasta – pierwsza Kcynia (w 1262 roku ), potem Żnin i Rynarzewo. Ogółem w różnych okresach istniało tu 20 miast, z których tylko 9 zachowało prawa miejskie po dziś dzień.

W pierwszej połowie XII wieku część dóbr rodu Pałuków nadano arcybiskupom gnieźnieńskim; ich szczegółowy zasięg znamy z bulli papieża Innocentego II z 1136 roku. Znaczne posiadłości zgromadzili też cystersi z Łekna-Wągrowca – do połowy XV wieku było to około 30 wsi. Kilka osad w rejonie Żnina i Gąsawy należało do benedyktynów z Trzemeszna.

Region ten, jako pograniczny, był w XI – XIII wieku widownią walk z Pomorzanami, a w pierwszej połowie XIV wieku z Krzyżakami, którzy w 1331 roku spustoszyli Żnin i 29 wsi arcybiskupich. Od tego czasu istniał aż do rozbiorów powiat kcyński, prawie dkładnie pokrywający się z dzisiejszymi Pałukami. Powiat ten wchodził w skład województwa kaliskiego ( od 1768 roku – gnieźnieńskiego). Potem nadeszły czasy spokojne, sprzyjające rozwojowi rolnictwa, rzemiosła i handlu. Pomyślny okres przerwał „potop” szwedzki i późniejsze wojny.

Pałuki leżały poza obszarem utraconym w I rozbiorze Polski, jednak w latach 1773 -1774, w czasie tzw. uzurpacji pruskich, wojska króla pruskiego Fryderyka II wkroczyły bezprawnie na znaczną część tego terenu. Ostatecznie region ten Prusacy zajęli w 1793 roku na wiele lat, z krótką przerwą w okresie istnienia Księstwa Warszawskiego. Polacy jednak nigdy nie pogodzili się z utratą niepodległości. W powstaniu kościuszkowskim w 1794 roku generał Jan Henryk Dąbrowski w drodze na Bydgoszcz biwakował pod Gąsawą i pobił Prusaków pod Łabiszynem. W okresie wiosny ludów 1848 roku działania niepodległościowe objęły Gąsawę, Kcynię, Rogowo, Szubin, Wągrowiec i Żnin. Wielu mieszkańców tego terenu walczyło w powstaniach listopadowym i styczniowym na terenie zaboru rosyjskiego. W końcu XIX wieku polskości broniły liczne organizacje o charakterze narodowym. Lata 1906 – 1907 zapisały się powszechną walką dzieci o język polski w szkole.

Wolność przyniosło powstanie wielkopolskie 1918 – 1919 roku. Po zajęciu Wągrowca, Gołańczy i Kcyni powstańcy dwukrotnie zdobywali Żnin, a następnie walczyli o Szubin, Łabiszyn i linię Noteci. W okresie międzywojennym na ważny ośrodek gospodarczy i kulturalny awansował Żnin ( Targi Pałuckie w latach 1932 – 1938, szeroka działalność wydawnicza ). Po 1919 roku Pałuki wchodziły w skład województwa poznańskiego, które utożsamiano z Wielkopolską. W wyniku reformy administracyjnej w 1938 roku powiat szubiński przeszedł do województwa pomorskiego.

Okupacja hitlerowska pozostawiła po sobie groby poległych, miejsca straceń i baraki obozów jenieckich. Liczba miejsc pamięci narodowej z tego okresu na opisywanym terenie jest bardzo duża. Wyparcie hitlerowców przez Armię Czerwoną nastąpiło bez większych zniszczeń w styczniu 1945 roku.

Po 1945 roku Pałuki dzieliły okres wzlotów i upadków z innymi częściami Wielkopolski. Jednakże dość szybko uporano się ze zniszczeniami wojennymi. Region do dzisiaj zachował rolniczy charakter, a z pracy w roli utrzymuje się połowa ludności. W wielu ośrodkach działają kółka rolnicze, stacje hodowli roślin co ma istotny wpływ na wzrost produkcji rolnej. Lata ’80 przyniosły rozwój dużych ferm. Gleby nie są tu najwyższe klasy, stąd ukierunkowanie rolnictwa na produkcje hodowlano – okopowo – zbożową, przy przewadze bydła mleczno – mięsnego, trzody i drobiu oraz żyta, jęczmienia, roślin pastewnych i buraka cukrowego. ²

Powstały też liczne gospodarstwa rybackie, jako że region posiada sporą ilość zbiorników wodnych.

Niezależnie od rolnictwa coraz bardziej rozwija się przemysł, zwłaszcza rolno – spożywczy. Dotyczy to głównie ośrodków miejskich. Największym ośrodkiem przemysłowym Pałuk jest Wągrowiec, z wieloma zakładami przemysłowymi, między innymi: Zremb. Ważnymi ośrodkami są Żnin i Szubin. Na Pałukach działa szereg zakładów przemysłu chemicznego, drzewnego, włókienniczego czy materiałów budowlanych.

Obecnie na terenie regionu znajduje się 9 miast: Kcynia, Żnin, Wągrowiec, Gołańcz, Szubin, Barcin, Łabiszyn oraz Margonin i Szamocin. Ich rozwój był możliwy również dzięki rozbudowie gęstej sieci dróg. Jednocześnie nie spowodowało to nadmiernej urbanizacji regionu oraz dewastacji środowiska. Pałuki zachowały więc swój piękny krajobraz, który obecnie przyciąga coraz większe rzesze turystów. Co za tym idzie następuje rozwój turystyki.