Geneza nazwy Pałuki nie została dotychczas definitywnie ustalona. Według Słownika geograficznego miałaby się ona wywodzić od imienia rodu szlacheckiego Pałuków szeroko rozrodzonego na tym obszarze i notowanego przez miejscowe kroniki już od końca XIII wieku. Bardziej przekonywująca wydaje się jednak hipoteza inna, etymologiczna. Bruckner tak wyjaśnia źródłosłów tego wyrazu: „Pałuki, dawna nazwa krajowa: nizina nad skrętem rzecznym, od skrętu, łęku przezwaną”.

Wedle etymologii wyrazu nazwa Pałuki wywodziłaby się więc ze starego rdzenia słowiańskiego: łęg, ług, łuk, łuh – oznaczającego podmokłą łąkę lub moczary położone nad zakolem czyli łukiem rzeki albo jeziora. Hipoteza ta wydaje się być prawdziwa, tym bardziej, iż cały obszar Pałuk leży w pasie podmokłej i nizinnej dolinie pra-Wisły. Należy więc stwierdzić, że mamy do czynienia z typem nazwy topograficznej, a nie patronimicznej. A co za tym idzie, wspomniany ród szlachecki Pałuków mógł wziąć swą nazwę od określenia topograficznego. 1

Najstarsze ślady osadnictwa na tym terenie pochodzą ze schyłku paleolitu ( 8 tysięcy lat p.n.e.). Liczne znaleziska archeologiczne świadczą o gęstym od dawna zalesieniu terenu. Szczególną sławę zyskały wielkie grody z okresu halsztackiego kultury łużyckiej ( 800 – 400 lat p.n.e.); najbardziej znany jest Biskupin, ale podobne osady przebadano w Izdebnie, Smuszowie i – największą – w Sobiejuchach.

Od VII – VIII w. n.e. opisywany teren wchodził w skład Wielkopolski i wraz z nią znalazł się w X wieku w obrębie państwa polskiego. Musiała już wtedy istnieć nazwa Pałuki, skoro od nazwy ziemi przyjął ją wspomniany wcześniej ród Pałuków. Ród ten, który miał się wywodzić od Sobiebora – brata świętego Wojciecha, otrzymał tu wielkie dobra. W dokumentach pierwszy pojawił się Zbylut Pałuka, fundator klasztoru w Łeknie w połowie XII wieku, natomiast najsławniejszym przedstawicielem rodu był Sędziwój z Szubina, wojewoda kaliski i starosta wielkopolski, zmarły w 1405 roku. Inni piastowali godności biskupie i arcybiskupie; przez 100 lat w posiadaniu Pałuków było starostwo nakielskie. W XII i XIII wieku istniało zawołanie rodowe; Pałuki. W końcu XIV wieku ród był już podupadły i wkrótce połączył się z rodem Starżów o podobnym herbie ( Topór ).

Centralnym ośrodkiem Pałuk było początkowo Łekno – gród kasztelański, wzmiankowany w 1136 roku. Siedzibami kasztelanów były również Rogoźno i Żoń, a zapewne także Żnin. Inną formą organizacji mieszkańców były tzw. Opola; a Kcyni, Łeknie, Zrazimiu, Żninie, Żoniu i być może innych miejscowościach. Od wieku XIII powstawały miasta – pierwsza Kcynia (w 1262 roku ), potem Żnin i Rynarzewo. Ogółem w różnych okresach istniało tu 20 miast, z których tylko 9 zachowało prawa miejskie po dziś dzień.

W pierwszej połowie XII wieku część dóbr rodu Pałuków nadano arcybiskupom gnieźnieńskim; ich szczegółowy zasięg znamy z bulli papieża Innocentego II z 1136 roku. Znaczne posiadłości zgromadzili też cystersi z Łekna-Wągrowca – do połowy XV wieku było to około 30 wsi. Kilka osad w rejonie Żnina i Gąsawy należało do benedyktynów z Trzemeszna.

Region ten, jako pograniczny, był w XI – XIII wieku widownią walk z Pomorzanami, a w pierwszej połowie XIV wieku z Krzyżakami, którzy w 1331 roku spustoszyli Żnin i 29 wsi arcybiskupich. Od tego czasu istniał aż do rozbiorów powiat kcyński, prawie dkładnie pokrywający się z dzisiejszymi Pałukami. Powiat ten wchodził w skład województwa kaliskiego ( od 1768 roku – gnieźnieńskiego). Potem nadeszły czasy spokojne, sprzyjające rozwojowi rolnictwa, rzemiosła i handlu. Pomyślny okres przerwał „potop” szwedzki i późniejsze wojny.

Pałuki leżały poza obszarem utraconym w I rozbiorze Polski, jednak w latach 1773 -1774, w czasie tzw. uzurpacji pruskich, wojska króla pruskiego Fryderyka II wkroczyły bezprawnie na znaczną część tego terenu. Ostatecznie region ten Prusacy zajęli w 1793 roku na wiele lat, z krótką przerwą w okresie istnienia Księstwa Warszawskiego. Polacy jednak nigdy nie pogodzili się z utratą niepodległości. W powstaniu kościuszkowskim w 1794 roku generał Jan Henryk Dąbrowski w drodze na Bydgoszcz biwakował pod Gąsawą i pobił Prusaków pod Łabiszynem. W okresie wiosny ludów 1848 roku działania niepodległościowe objęły Gąsawę, Kcynię, Rogowo, Szubin, Wągrowiec i Żnin. Wielu mieszkańców tego terenu walczyło w powstaniach listopadowym i styczniowym na terenie zaboru rosyjskiego. W końcu XIX wieku polskości broniły liczne organizacje o charakterze narodowym. Lata 1906 – 1907 zapisały się powszechną walką dzieci o język polski w szkole.

Wolność przyniosło powstanie wielkopolskie 1918 – 1919 roku. Po zajęciu Wągrowca, Gołańczy i Kcyni powstańcy dwukrotnie zdobywali Żnin, a następnie walczyli o Szubin, Łabiszyn i linię Noteci. W okresie międzywojennym na ważny ośrodek gospodarczy i kulturalny awansował Żnin ( Targi Pałuckie w latach 1932 – 1938, szeroka działalność wydawnicza ). Po 1919 roku Pałuki wchodziły w skład województwa poznańskiego, które utożsamiano z Wielkopolską. W wyniku reformy administracyjnej w 1938 roku powiat szubiński przeszedł do województwa pomorskiego.

Okupacja hitlerowska pozostawiła po sobie groby poległych, miejsca straceń i baraki obozów jenieckich. Liczba miejsc pamięci narodowej z tego okresu na opisywanym terenie jest bardzo duża. Wyparcie hitlerowców przez Armię Czerwoną nastąpiło bez większych zniszczeń w styczniu 1945 roku.

Po 1945 roku Pałuki dzieliły okres wzlotów i upadków z innymi częściami Wielkopolski. Jednakże dość szybko uporano się ze zniszczeniami wojennymi. Region do dzisiaj zachował rolniczy charakter, a z pracy w roli utrzymuje się połowa ludności. W wielu ośrodkach działają kółka rolnicze, stacje hodowli roślin co ma istotny wpływ na wzrost produkcji rolnej. Lata ’80 przyniosły rozwój dużych ferm. Gleby nie są tu najwyższe klasy, stąd ukierunkowanie rolnictwa na produkcje hodowlano – okopowo – zbożową, przy przewadze bydła mleczno – mięsnego, trzody i drobiu oraz żyta, jęczmienia, roślin pastewnych i buraka cukrowego. 2

Powstały też liczne gospodarstwa rybackie, jako że region posiada sporą ilość zbiorników wodnych.

Niezależnie od rolnictwa coraz bardziej rozwija się przemysł, zwłaszcza rolno – spożywczy. Dotyczy to głównie ośrodków miejskich. Największym ośrodkiem przemysłowym Pałuk jest Wągrowiec, z wieloma zakładami przemysłowymi, między innymi: Zremb. Ważnymi ośrodkami są Żnin i Szubin. Na Pałukach działa szereg zakładów przemysłu chemicznego, drzewnego, włókienniczego czy materiałów budowlanych.

Obecnie na terenie regionu znajduje się 9 miast: Kcynia, Żnin, Wągrowiec, Gołańcz, Szubin, Barcin, Łabiszyn oraz Margonin i Szamocin. Ich rozwój był możliwy również dzięki rozbudowie gęstej sieci dróg. Jednocześnie nie spowodowało to nadmiernej urbanizacji regionu oraz dewastacji środowiska. Pałuki zachowały więc swój piękny krajobraz, który obecnie przyciąga coraz większe rzesze turystów. Co za tym idzie następuje rozwój turystyki.

Sprawdź Także Następujące Wpisy:

Najaktywniejsze Wpisy: